Tephroite he kohuke onge me te whakamīharo nō te kāhui Olivine. Ko tōna tātai matū e tika ana ko Mn₂SiO₄. I roto i te mātai whenua, he kohuke "end-member" nui i te raupapa whakaurunga kōhua olivine, e noho ana i te taha o Forsterite whai konupūmā me Fayalite whai rino.
He ahu tinana, ko Tephroite he pakeke Mohs tata ki te 6, ā, he taumaha motuhake tata ki te 4.1, e whakaatu ana i te kanapa karaihe ki te kanapa hinu i te mata. Ahakoa tōna ingoa e tohu ana i te tae hina, he tini rawa ngā tae, mai i te kākāriki oriwa me te kākāriki kahurangi ki te whero kikokiko, te parauri hina, tae noa ki te pango hina. Nā tōna hanganga tioata ahurei me ōna tae whakamīharo, ko ngā tioata Tephroite tino kounga ehara i te mea he tauira nui mā ngā tohunga ārai whenua e rangahau ana i te matū o te kōpaka me te kirinuku anake, engari he taonga tino hiahiatia hoki e ngā kaikohi kōhatu tino pai puta noa i te ao.
Te Hītori o Tephroite
Ko te hītoria o te kiteatanga me te whakaingoatanga o Tephroite he mea nui ki te hapori pūkawakino. I tuhia tuatahitia tēnei kohuke e te pūtaiao i te tau 1823, i whakaahua, i whakaingoatia hoki e te tohunga pūkawakino rongonui nō Tiamana a Johann Friedrich August Breithaupt. Ko tōna ingoa Ingarihi “Tephroite” i ahu mai i te kupu Kariki tawhito tephros (τεφρός), te tikanga he “ahua pungarehu” he “hina” rānei, e whakaatu mārama ana i te āhua tino angamaheni o te kohuke i te wā i hurahia ai.
Ko te wāhi taketake (te wāhi i kitea tuatahitia ai) mō Tephroite kei roto i ngā rohe maina rongonui o Franklin me Sterling Hill i New Jersey, USA. Ka whakanuia ēnei rohe e rua hei “Fluorescent Mineral Capitals of the World,” e rongonui ana mō ō rātau pūngao konutea-haeo-manganihi tino uaua me te whai rawa. I muri i te tautuhitanga i te tīmatanga o te rautau 19, ka mau tonu te aro o ngā tohunga kohuke o te ao ki a Tephroite. I te whanaketanga o te torotoro whenua, ka kitea e ngā pūtaiao ngā tohu o tēnei kohuke i te rohe maina o Långban i Huitene, i Cornwall i te UK, i New South Wales i Ahitereiria, me te Kalahari Manganese Field i Āwherika ki te Tonga. Kua whakarato tēnei tapuwae o te ao i ngā taunakitanga tinana whai hua ki te tangata hei rangahau i te hītori o ngā putunga manganihi whakarerekē.
Te Hanganga o Tephroite
Ko te tukanga whakapūmau o Tephroite he tino uaua, ā, e whakawhirinaki nuitia ana ki ngā taiao matū pārūrū motuhake e hāngai ana, e whakamārama ai te take kāore i tino horahia ki te taiao. Mai i te tirohanga matū pūtake whakapapa, ka puta tuatahi a Tephroite i roto i ngā putunga mākona rino-mākona whai mākona nui, me āna putunga skarn e pā ana.
Ko tōna pūtake hanga tikanga e hono tata ana ki te metamorphism. I te wā e whakawhitia ai e te pāmahana teitei me te pēhanga teitei te metamorphism whakapā, te metamorphism rohe rānei, ngā toka parataiwa manganē (pērā i te manganē waroiti, te manganē waiora rānei) kei roto i te kiripapa o te whenua, ka tauhohe kaha ngā huānga manganē i ēnei toka taketake ki te silicon dioxide (SiO₂) e noho tata ana, ka tio anō, ka puta ko Tephroite. Hei tāpiri, i ētahi wāhi e nui ana te mahi waiariki, ka taea e te whakarerekētanga o te waipuna waiariki ā-muri te whakaputa i a ia.
I roto i ēnei taiao pūtaiao kino, kāore e “noho ana” te Tephroite anake. He rite tonu te whakapiri ki te raupapa o ngā kohuke manganese, rino, me te zinc tino uaua, pērā i:
- ◆ Tīnikaita
- ◆ Willemiti
- ◆ Wharankinīti
- ◆ Rodonaiti
- ◆ Manganokaraiti
Ko tēnei whakapapa kohuke motuhake (te hononga) ehara i te mea he mea whakapaipai noa, engari ka whakamahia hoki e ngā kaimātai whenua hei “inewera” māori me “inepēhanga” māori. Mā te ako i ēnei hangahanga, ka taea e ngā pūtaiao te whakahou i te whakawhiti rawa matatini me te hītori whakarerekē i puta i waenga i ngā urunga magma me ngā toka kaihau whai māngāniko i ngā miriona tau ki muri.
Ngā momo me ngā rerekētanga o Tephroite: Te raupapa whakataunga mārō o te Olivine
I roto i te matawhenua, he tino kāore e kitea nuitia te Tephroite parakore (Mn₂SiO₄) i te taiao. Nā te mea he rite te pūtoro katote me te utu o ngā katote manganihi (Mn²⁺) ki te konupora (Mg²⁺) me te rino (Fe²⁺), ka whakakapi māmā ēnei huānga i a rātou anō i roto i te kāhui tioata. Nā tēnei ka hanga he raupapa whakarewa totoka haere tonu, ka puta he maha momo takawaenga motuhake me ngā momo matū o Tephroite:
- Picrotephroite (Te Tephroite e whai konupora nui ana): Ina whakakapi te konupora i tētahi wāhanga nui o te manganoka, ka kīa te kohuke ko te Picrotephroite. Ko tēnei momo e noho ana hei piriti i waenga i te Tephroite me te Forsterite (Mg₂SiO₄). He māmā ake te tae, he kākāriki pōhā, he hina-mā rānei, ā, ka puta i ngā wāhi e pāhekoheko ai ngā putunga manganoka me ngā toka kirikiri dolomite.
- Ferrotephroite (Tephroite whai rino): Ko te Ferrotephroite e tohu ana i te āhua takawaenga i waenganui i Tephroite me Fayalite (Fe₂SiO₄). Ko te whakaurunga o te rino ka whakapōuri i te kohuke, ka huri tōna tae ki te pango-parauri hōhonu, ki te hina pouri rānei. Ka kitea nuitia i roto i ngā pūkenga kohuke rino-manganese kōhurihuri e nui ana ngā huānga e rua.
- Ko te Tephroite Whai Konutea (Roepperite): He momo tino rongonui, ā-rohe hoki, e kitea tata ana ki ngā rohe maina o Franklin me Sterling Hill i New Jersey, ko Roepperite. I tēnei momo motuhake, ka whakakapihia e te rino me te konutea (Zn²⁺) tētahi wāhanga nui o te manganihi. He ahurei tōna hanganga, ā, he tauira pukapuka arataki mō te āhua o ngā taiao matū whenua e whai konutea nui ana, e taea ai te whakarerekē i ngā hanganga kohuke noa.
Ngā whakamahinga me ngā whakamahinga o Tephroite
Ahakoa ehara a Tephroite i te taonga hiko nui e keria ana i roto i nga rahinga nui penei i te rino, te parahi ranei, he nui tonu tona uara ki nga rangahau mātauranga, ki te kohinga taonga nui, ki te tūhura tūāpapa. Ko tana whakamahinga tuatahi ko te hei ine-ā-mātao me te ine-ā-pēhanga māori i roto i nga rangahau pūtaiao. Nā te mea ko tana hangaia he tikanga motuhake nui o te wera-nui me te pēhanga-nui, ka tātarihia e nga kaimātai whenua nga ōwehenga tika o te konupora, te rino, me te konupūmā i roto i tana huinga tioata hei tātai i nga tikanga taiao tika o nga toka whakarerekē me nga putunga skarn mai i nga miriona tau ki muri. Hei taapiri, i roto i te tūhura maina, ko te kitea o Tephroite hei tohu kōhuke pai rawa atu, hei āwhina i nga kaimātai whenua ki te mahere i nga ara waiwera tawhito me te tohu i nga wāhi o nga putunga rino, konupora, konutea nui, whaihua, pai rawa atu.
I tua atu i te mahi mara me te tātari taiwhanga, ka whai wāhi nui a Tephroite ki te mākete kohuke me te rangahau ahumahi taumaha. Ko nga tioata kounga teitei, ina koa ko era mai i nga waahi o mua me nga waahi kati penei i Franklin, New Jersey, me Långban, Sweden, he taonga tino utu nui a nga kaikohi, me nga tauira tino marama e tika ana kia whakairohia hei kohatu utu nui onge mo nga tohunga motuhake. I taua wa ano, ka rangahau nga miihini whakarewa i nga ahuatanga o te kohuke kia pai ake ai te mohio ki te para ahumahi. I te mea he rite tonu te hanga o te konupūmā mākona waihā kohuke ki a Tephroite i te wa e whakarewahia ana te rino me te konupūmā nui, ko te mohio ki tana whanonga whakarewa me te poka e whai whakaaro nui ai mo te whakapai ake i te kaha o te oumu pupuhi i roto i te hanga maitai me te ferroalloy.