Ko te Papagoite tētahi o ngā kohuke parāone tino ātaahua me te whakamīharo ki te hunga kohikohi me te hunga e aro nui ana ki ngā kōhatu utu nui. E whakanuia ana mō tōna tae kikorangi-hiko, he mea onge tēnei kohuke, e noho ana i tētahi wāhi motuhake i roto i te mātauranga kohuke me te ao o ngā tauira kohuke tino nui. Ahakoa he uaua te kitea i te āhua o te tapahi, nā te onge me ngā here o te tinana, kua aro nui te papagoite mō ōna whakaurunga whakamīharo i roto i te kiripaka me tōna āhua whakairoiro motuhake.

He aha te Papagoite?
Ko te Papagoite he kohuke cyclosilicate tino onge, tino oraora, e tino rongonui ana mo tona tae hiko-puru e whiti ana me te ahua o te ao ke. I kitea tuatahitia i te tau 1960 i Ajo, Arizona, i whakaingoatia hei whakanui i te iwi Tohono Oʼodham (i mohiotia i mua ko te Papago) he tangata whenua o taua rohe. Ahakoa he matatini te matū he calcium copper aluminum silicate, ko tona tino ataahua kei roto i tona onge me tona whakaaturanga whakamīharo hei whakaurunga ngira-iti i roto i nga tioata quartz maramara—ina koa mai i te maina rongonui o Messina i Awherika ki te Tonga. Na te mea kua roa kua pau nga puna matua mo nga tauira kounga teitei, kua noho te papagoite hei “taonga tapu” mo nga kaikohi kohuke, e whakanuia ana mo tona tae parahi e whakakorikori ana me tona ahua moemoea ina mau ki roto i nga “wairua” tioata.

Whakarōpūtanga Kōhuke me te Matū
Ko te Papagoite he kohuke konukura konumohe waikawa wai, me te tātai matū e tika ana ko CaCuAlSi2O6(OH)3. Nō te karaehe kohuke waikawa, inarā i roto i tētahi rōpū uaua o ngā kohuke mekameka. Ko te tae kikorangi hōhonu ka puta mai i ngā katote konukura (Cu2+), nā rātou ngā panoni hiko i roto i te whāriki tioata e whakauru pūwāhi ana i ētahi wāhanga o te tūāwhiorangi kitea, e whakaputa ana i te tae kikorangi kanapa o te kohuke. Ko tēnei taunekeneke motuhake ki te mārama te mea e hōmiromiro ai te kohuke, e wehewehe ana i a ia i ētahi atu kohuke konukura e pīataata ana ki te kākāriki, ki te kōwhai rānei.
Ka whakatio te kohuke ki roto i te pūnaha karaihe monoclinic (ahakoa i ētahi wā ka kōrerohia e pā ana ki ngā hangarite tetragonal i roto i ngā rangahau hanganga motuhake), i te nuinga o te wā ka hanga i ngā tioata porohītaha roa, i ngā whakahiato kirikiri rānei. Heoi, he onge rawa ngā tioata pai kua hanga e kitea ana e te kanohi tahanga. I te nuinga o ngā āhuatanga whenua, ka kitea te matū hei whakaurunga moroiti e mau ana i roto i ētahi atu kohuke kaihautū, hei papatipu oneone kiato rānei. Ina puta ēnei whakaurunga i roto i te kiripaka mārama, he maha ngā wā ka hanga i ngā rehu whiti, i ngā "rā" rānei e tino rapuhia ana mō ō rātou uara ātaahua me te pūtaiao.

Ko te whānuitanga o te Papagoite: Ki tua atu i te atarangi kotahi
Ahakoa e rongonui ana te papagoite mō tōna kikorangi hiko rongonui, tōna kikorangi hōhonu rānei, e whakaatu ana tōna āhua whaihua me tōna āhua kitea i tētahi kāhui tae e toro atu ana ki tua atu i te tae kotahi. Ko te tae o te kohuke e hora ana i te whānuitanga mai i te kikorangi hōhonu, ki te kikorangi kanapa mārama. I raro i ngā āhuatanga mārama motuhake, ko te noho o te parahi i roto i tōna hanganga matū ka taea te whakaputa i te tae kikorangi-mātotoru iti, ahakoa he iti ake te kaha o tēnei hīkoi kākāriki i tōna hoa rongonui, a ajoite. Ina whakamātauria mō tōna kiri, ka whakahekehia te kohuke ki te paura kikorangi māhorahora.

Ko te whīwhīwhīwhī o te papagoite e whakanuia ana e tōna hononga ki ētahi atu kōhatu me tōna hanganga ā-roto. I roto i ngā tauira kohikohi o te ao, he maha ngā wā e noho tahi ana te papagoite me te ajoite, e whakaatu ana i te kākāriki pūkohu māeneene, i te kākāriki turquoise rānei. Ina whakairihia ngā kōhatu e rua ki roto i tētahi kiripaka mārama kotahi, ka hangaia he whenua moemoeā o ngā kikorangi hōhonu me ngā kākāriki māeneene e hono ana. I tua atu, i raro i te tirotiro whāiti, he maha ngā wā e kore e ōrite te tohatoha o te kikorangi nā te wehenga ā-roto, nā ngā rerekētanga hanganga rānei, e whakaatu ana i ngā kāhui o te kaha rerekē. Hei whakamutunga, ahakoa ko tōna "wairua" he kikorangi kotahi, he kikorangi tino kaha, e tuku ana te papagoite i tētahi ao ā-roto o te tae.

Papagoite: Te Hanganga me te Putanga Gemological
Ko te hanganga o te papagoite he tukanga matū whenua matatini e puta ana i roto i ngā rohe whakapākūkū tuarua o ngā putunga parahi, inarā i ngā taiao e whai ana i te silica hohe. Hei kohuke tuarua, kāore e puta i te whakamaoritanga matū o te wā tuatahi, engari mā te huarere matū roa o ngā kohuke parahi tuatahi ina pā ana ki te hāora me ngā wai āwhā. Me whakakotahi ngā pūngoi motuhake—te konupūmā, te parahi, me te konumohe—i raro i ngā paepae pēhanga me te pāmahana tika i roto i te taiao kī tonu i te silica kia taea ai tēnei kohuke matatini te whakakoeko.
I roto i te horopaki tohunga kohatu, e rongonui ana te papagoite mō tōna putanga waiariki, e mau ana hei whakaurunga ki roto i nga tioata kiripaka e tipu ana. E kitea nuitia ana tenei i te Messina Mine o Awherika ki te Tonga, i reira nga wai parahi e rere ana i roto i nga uaua kiripaka kua whati. I te wa e puta mai ana nga tioata kiripaka mai i te wairewa waiariki, ka mau nga pupuhi iti o te papagoite ki roto i te kaihautu, he maha nga wa ka hanga "phantoms" e whai ana i nga wahanga tipu o te tioata o mua. Na te mea he uaua te tutuki o enei ahuatanga matawhenua motuhake, a kua mutu te mahi a nga waahi hitori tuatahi, he mea onge tonu te hanganga o te papagoite kounga teitei i roto i te rangatiratanga kohuke.

Te Whakamahi Whakapaipai me te Tūnga Whakahāngai
Ahakoa tōna tae whakamīharo e waiho ana hei kaitono whakapoapoa mō ngā whakapaipai, he uaua te whakamahi i te Papagoite i roto i ngā whakairo mata tawhito nā ōna āhuatanga tinana. Nā te iti o tōna pakeke me te āhua o te puta mai i ngā whakaranu pakarukaru, pēnei i te muka, ka taea te whati i te kōhatu i raro i te pēhanga o ngā taputapu tapahi ngaio. I tua atu, nā te mea kāore e kitea ana i roto i ngā tioata nui, mārama, kāore e taea te whakaputa i ngā kōhatu whakairo nui. Engari, e whakanuia ana i te ao whakapaipai hei "kiripaka whakauru," i reira te kiripaka pakeke e noho ana hei whakangungu mō ngā "wairua" papagoite kikorangi ngāwari o roto. Ko ēnei tauira ka tapahia hei kōhatu porotaka, hei tohu whakamahine rānei hei whakaatu i ngā whenua o roto me te kore e whakamate i te kōhatu ake. Mō ngā whakakapinga i tipu ai i te whare taiwhanga, kāore anō kia puta he Papagoite waihanga i te mākete arumoni. He tino uaua, he nui te utu hoki te whakaputa i ngā āhuatanga whenua e hiahiatia ana hei whakataurite i te konukura, te konumohe, te konupūmā, me te tioata ki tēnei whakatakotoranga tioata motuhake i roto i te whare taiwhanga. Ahakoa kei reira ētahi karaihe "kikorangi-whakauru" tinihanga, kiripaka tae rānei, ko te papagoite pono tonu he taonga māori, e whakanuia ana e ngā kaikohi mō tōna onge me te meka kāore e taea te whakaputa nuitia e te tangata.
Ko ngā Puna Matawhenua o Papagoite
Ko Papagoite he kohuke tino onge noa iho, he torutoru noa iho nga waahi kua tuhia ki te ao. Ko tona putanga he herea ki nga taiao whenua motuhake e paheko ai nga wai parahi ki nga toka manaaki hiwiri teitei.
- Ko te Maina o Messina, Awherika ki te Tonga:Ko tēnei te puna rongonui me te whakahirahira o te papagoite kounga-kohatu. Koinei anake te wāhi e mōhiotia ana mō te whakaputa i ngā tioata kiripaka “wairua” rongonui, kei reira ngā puia papagoite kikorangi e mau ana i roto i ngā tohu kiripaka mārama.
- Ajo, Arizona, USA: I kitea tuatahitia te kohuke, ka whakaingoatia ki konei, inarā, ki te New Cornelia Mine i Pima County. Ahakoa e noho ana hei wāhi momo, ko te nuinga o ngā rawa e kitea ana i konei he kirinuku angiangi, he tioata moroiti rānei i runga i te matrix, kaua ki ngā whakaurunga nui.
- Namibia:Kua whakapuakina etahi ahuatanga iti i te Paparahi o Kaokoveld. He onge enei tauira, a he maha nga wa ka kitea te papagoite e hono ana ki etahi atu kohuke parahi tuarua penei i te malachite, te shattuckite ranei.
- Slovakia:Kua kitea etahi ahuatanga putaiao iti i te rohe o L’ubietová (Libethen), engari ko enei he mea nui ki nga tohunga kohuke, kaua ki nga kaikohi.
Nā te mea kua roa e kati ana, e waipuke ana te Maina o Messina, kāore he rauemi hou e keria kaha ana i tōna puna matua. Nā tēnei whakaratonga iti, me te kore o ngā kitenga hou i ētahi atu wāhi, kua ū te mana o te papagoite hei tētahi o ngā kohuke tino "motuhake-ki-te-wāhi" me te uaua rawa atu i te ao.
Te utu me te uara o Papagoite
Ko te Papagoite e kiia ana he kohuke kohikohi taumata-nui, ko tōna uara mākete e whakatauhia ana e tōna tino onge me tōna ātaahua whakamīharo. Nā te mea kua kore e mahi te Maina o Messina—tōna pūtake tino nui—ā, kua waipuke mō ngā tau, ka whakawhirinaki te mākete o te ao ki te tino iti o ngā tauira mai i ngā kohinga tūmataiti tawhito. Nā tēnei korenga o te tuku, me te piki haere o te hiahia mō ngā kohuke kahurangi hiko, kua piki haere te utu o ngā wāhanga kounga teitei. Ko te uaratanga o tētahi wāhanga motuhake e whakawhirinaki ana ki ētahi āhuatanga matua, ko te kaha o tōna tae me te āhua o tōna hanganga. Ko ngā whakaurunga kahurangi hiko mārama ake, kaha ake e whakahau ana i ngā utu tino teitei ake i ērā e pūahoaho ana, e kōmā ana rānei. Mō ngā tauira e mau ana te kohuke ki roto i te kiripaka, ko te mārama o te kiripaka kaihautū te mea nui; ko te kiripaka wai-mā e whakaatu mārama ana i ngā rā o roto, i ngā rehu whiti rānei, e kiia ana ko te paerewa koura mō ngā kohikohi. I tua atu, ko ngā tauira e whakaatu ana i te hononga rua—e mau ana i te kahurangi hōhonu o te papagoite me te kākāriki-māota ngāwari o te ajoite—e kiia ana ko te tino taumata o te kohikohi kohuke, ā, ka taea te utu nui rawa atu i ngā hokohoko. E whakaatu ana ngā āhua o te mākete i tēnei wā i tēnei motuhaketanga, ko ngā tauira iti, taratara rānei e $35 ki te $300 te nuinga, ko ngā cabochon oroi o te papagoite-i-roto-kiripaka ka hoko atu i waenga i te $15 me te $90 mō ia karati. Ko ngā tauira rahi, whata-ahua noa iho kei waenga i te $300 me te $2,500, ahakoa ko ngā kiripaka taumata-whare taonga e whakaatu ana i ngā whakaurunga wairua nui, āhua pai rānei, me ngā whakakotahitanga onge ki te ajoite, ka tīmata i te $3,000, ā, ka eke ki te $30,000 mō ngā tauira taumata-ao.

Mā ngā kaikohi, ko tētahi wāhanga kiripaka e mau ana i te papagoite, ehara i te mea he pūhā o te tae anake; he mahi toi nō te taiao, i reira te kaha o te kiripaka me te kanapa o te parahi e whakakotahi ana hei hanga i tētahi whenua kikorangi hiko, e kore e mimiti.